सत्ता म्हणजे काय?

mariano fortuny y marsal यांचे (1855 ते 1860) एक रेखाचित्र (माणूस बैलाशी कुस्ती करताना)

सत्ता म्हणजे काय? या प्रश्नाचे उत्तर मला इथे द्यायचे आहे. हा लेख माझ्या विचारांची फक्त एक झटपट नोंद आहे आणि पुढे माझ्या लेखनात मला काहीतरी नवीन करून पाहायचे आहे. प्रत्येक गोष्ट परिपूर्णतेच्या एखाद्या बिंदूपर्यंत सुधारण्याऐवजी—आणि त्याचा अर्थ नेमका काहीही असो—हा लेख कच्चाच राहील. सत्ता खरोखर काय आहे हे परिभाषित करण्याचा हा माझा प्रामाणिक प्रयत्न आहे.

मेरियम वेबस्टर यांनी दिलेल्या व्याख्येनुसार, सत्तेचे अनेक अर्थ आहेत. त्यांपैकी मला ठळकपणे जाणवणारे हे आहेत:

• कृती करण्याची किंवा परिणाम घडवून आणण्याची क्षमता
• कायदेशीर किंवा अधिकृत अधिकार, क्षमता किंवा हक्क
• इतरांवर नियंत्रण, अधिकार किंवा प्रभाव
• राजकीय नियंत्रण किंवा प्रभाव

इंग्रजी भाषेत या शब्दाला स्वतःचे खूप वजन आहे. नित्शेच्या सत्तेची इच्छा याचा थोडक्यात सारांश असा की, सत्ता म्हणजे स्वतःचा आग्रह धरण्याची, विस्तारण्याची, अडथळ्यांवर मात करण्याची आणि स्वतःची इच्छा व मूल्ये जगावर लादण्याची अंतर्गत प्रेरणा. या अर्थांपलीकडे, धार्मिक, तत्त्वज्ञानात्मक, राजकीय आणि इतर विचारप्रणालींमध्ये सत्तेच्या असंख्य इतर व्याख्या आहेत.

हे माहीत असल्याने, मला या चर्चेत स्वतःचे मत मांडायचे आहे आणि या प्रश्नासोबत स्वतः बसून विचार करायचा आहे. सत्ता म्हणजे काय? माझा कल नित्शेच्या दृष्टिकोनाकडे अधिक आहे. मी सत्तेची व्याख्या जगावर आपली इच्छा आणि मूल्ये लादण्याची क्षमता आणि इच्छाशक्ती अशी करतो. कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे त्यावर आपली छाप सोडणे. तुम्ही जिवंत होता याचा पुरावा शोधण्याशी ते जोडलेले आहे. हे मला काऊबॉय बीबॉपमधील जेटच्या वाक्याची आठवण करून देते, ज्यात तो म्हणतो की माणसे मृत्यूच्या अगोदरच भूतकाळाची आठवण काढतात, जणू काही आपल्या अस्तित्वाचा पुरावा शोधण्यासाठी ते उतावीळपणे धडपडत असतात. जीवन, विश्व आणि इतर सर्व काही असे आपण ज्या पदार्थाच्या मिश्रणाला म्हणतो, त्यात आपली ओळख, आपले स्वत्व दाखवण्यासाठी.

हे काही नवीन नाही आणि ते केवळ मानवांपुरते मर्यादितही नाही. पृथ्वीवरील जीवनाच्या अफाट विविधतेतील प्रत्येक सजीवाने अशाच एखाद्या गोष्टीसाठी संघर्ष केला आहे आणि अजूनही करत आहे: आपले अस्तित्व परिभाषित करणे, टिकून राहणे आणि पुनरुत्पादन करणे. कोणत्या अंतिम हेतूसाठी? इथे धर्म, तत्त्वज्ञान किंवा दुसरे काहीतरी पुढे येते. पण कोणत्याही प्रकारे पाहिले तरी मूलभूत कल्पना तीच राहते. जीवनाविना, निरीक्षकांविना असलेले विश्व म्हणजे काहीच नाही. किंवा निदान, कोणत्याही गोष्टीच्या रूपात ओळखता येईल असे ते काहीही नाही. श्रोडिंगरच्या मांजरीप्रमाणे, मांजरीची अवस्था पाहणारे कोणीच नसेल, तर ती जिवंतही आणि मृतही असते—शक्यतेत स्थिरावलेली, निश्चित अवस्थेत कधीही न स्थिरावणारी. या वास्तवात जगणारेच त्याची अवस्था ओळखतात आणि ठरवतात. आणि सर्व सजीवांना त्या अवस्थेत काही ना काही म्हणणे असावेसे वाटत असल्यामुळे, जीवन म्हणजे एखाद्या गोष्टीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी, वास्तवावर आपली इच्छा लादण्यासाठी आणि त्यावर आपली स्वतःची अवस्था उमटवण्यासाठी चालणारा सततचा संघर्ष बनतो.

तुम्हाला किती सत्ता हवी हे तुमच्या महत्त्वाकांक्षेवर आणि जगात तुमची इच्छा किती दूरवर ढकलायची आहे यावर अवलंबून असते. तुमचे ध्येय देश उभारणे असो, कुटुंब उभारणे असो किंवा कंपनी उभारणे असो, शेवटी सर्व काही तुम्ही नियंत्रित करू शकणाऱ्या संसाधनांवर येऊन ठरते. पैसा ही त्या संसाधनांपर्यंत पोहोचण्याचे केवळ एक साधन आहे आणि सर्वात महत्त्वाचे संसाधन म्हणजे लोक. प्रत्येक व्यक्ती एक यंत्र आहे—वास्तवात बदल घडवून आणण्यास सक्षम असलेले अस्तित्व. मोठ्या संख्येने त्यांना एका दिशेने वळवले की, ते जगावर वाढता परिणाम निर्माण करतात. म्हणूनच पैसा इतका महत्त्वाचा आहे. अंतिम संसाधन असलेल्या लोकांपर्यंत पोहोच मिळवण्याचा तो सर्वात कार्यक्षम मार्गांपैकी एक आहे.

पण केवळ पैसा पुरेसा नाही.

मी याकडे अनेकदा एक विचारप्रयोग म्हणून पाहतो. एक श्रीमंत व्यक्ती एखाद्या नेत्याला म्हणते, “तुम्हाला वाटते तुम्ही शक्तिशाली आहात, तुम्हाला वाटते तुम्ही राजा आहात. पण सर्वात श्रीमंत लोकांकडे जे आहे त्याच्या तुलनेत तुमची किंमत केवळ एका अंशाएवढी आहे. तुम्ही श्रीमंत आहात, बहुतेकांपेक्षा अधिक, पण राजापासून तुम्ही फार दूर आहात.” नेता फक्त हसतो आणि म्हणतो, “ठीक आहे, निव्वळ संपत्तीच्या बाबतीत त्यांची किंमत अधिक आहे. पण फरक असा आहे. एका दुपारी, एका स्वाक्षरीने, मी त्यांची निव्वळ संपत्ती निम्मी करू शकतो.”

संदेश साधा आहे. सत्ताधारी लोकांकडे सहसा पैसा असतो, पण पैसा असलेल्या प्रत्येकाकडे खरी सत्ता नसते. पैसा तुम्हाला सर्वात मौल्यवान संसाधन असलेल्या लोकांपर्यंत पोहोच देतो, पण तो तुम्हाला निरंकुश सत्ता देत नाही. तो कोड्यातील एक महत्त्वाचा भाग आहे, त्याचे केंद्र नाही.

इथे माझा सत्तेबद्दलचा दृष्टिकोन अधिक विशिष्ट होतो. राजकारणात शिरण्याचा प्रयत्न करणे, स्वतःची कंपनी सुरू करणे, भांडवल उभारणे, तुर्कस्तानात वीज-जाळ्यासाठी सौरऊर्जा प्रकल्प सुरू करण्याचा प्रयत्न करणे आणि वित्तीय बाजारांत व्यापार करणे—या सगळ्यात वेळ घालवल्यानंतर मला एक मूलभूत गोष्ट समजली. पैसा, बुद्धिमत्ता, कौशल्य, दयाळूपणा, निर्दयता आणि अगदी कठोर परिश्रमसुद्धा स्वतःपुरते पुरेसे नसतात. तितकेच महत्त्वाचे असते ते म्हणजे तुमचे संबंध आणि इतर सत्ताधारी लोकांवर असलेला तुमचा प्रभाव.

तो प्रभाव केवळ व्यवहाराधारित किंवा केवळ खेळाचा एक भाग असता कामा नये. ती अशी माहिती असू शकते जी त्यांच्याकडे नाही. ती अशी संसाधने किंवा प्रवेश असू शकतो ज्यांची त्यांना गरज आहे आणि जे केवळ तुम्ही देऊ शकता. अगदी त्यांच्याविरुद्धचे असे काही गुपितही असू शकते, जे त्यांचे स्थान उद्ध्वस्त करू शकते. त्याचे स्वरूप काहीही असो, ते त्यांच्या स्वहितासाठी इतके निर्णायक असले पाहिजे की तुमच्या ध्येयाचा पाठपुरावा करताना तुम्हाला त्यांच्यावर नियंत्रण मिळेल. जर तुम्ही राजांवर नियंत्रण ठेवत असाल, जर तुम्ही राजांचा राजा बनत असाल, तर तुम्ही संसाधनांवर आणि त्याद्वारे लोकांवर नियंत्रण ठेवता. संसाधनांसाठी थेट लढण्याऐवजी, जी संसाधने आधीच कोणाकडे आहेत त्यांच्यावर तुम्ही सत्ता मिळवता. शिखराकडे झेप घेतल्याने तुम्हाला त्या संसाधनांपर्यंत अधिक थेट प्रवेश मिळतो आणि तुम्ही त्यांच्यावर, त्यांच्या लोकांवर आणि पुरेशा मोठ्या प्रमाणावर स्वतःची इच्छा जगावरच लादू शकता. माझ्यासाठी, सत्ता खरोखर हीच आहे: जगावर आपली इच्छा लादण्याची आणि ते आपल्या योग्य वाटणाऱ्या दिशेने नेण्याची क्षमता.

आपली इच्छा लादणे आणि तिच्यासाठी युक्तिवाद करणे या एकच गोष्टी नाहीत. म्हणूनच फाइट क्लबमधील एका वाक्याकडे मी पुन्हा पुन्हा वळतो. टायलर डर्डन म्हणतो की आत्म-सुधारणा म्हणजे हस्तमैथुन आहे आणि आत्म-विध्वंस हेच खरे उत्तर आहे, कारण कोणाला तरी किंवा स्वतःलाच प्रभावित करण्यासाठी आत्म-सुधारणा करण्याचा पाठपुरावा करणे केवळ तुमच्या अहंकाराला पोसते, तर खरा बदल म्हणजे तो अहंकारच उद्ध्वस्त करणे. वाद घालणे हेदेखील बहुतेक वेळा हस्तमैथुनच असते, कारण बहुतेक लोक ते पाहणाऱ्यांसमोर हुशार किंवा बरोबर दिसण्यासाठी करतात; त्यांना प्रत्यक्षात पुढे नेणारे खरे काम करण्यासाठी नव्हे. बहुतेक लोक वाद घालण्याच्या लायकीचे नसतात—तो एखादा अनोळखी माणूस असो, ऑनलाइनचा एखादा अनामिक आवाज असो किंवा तुमच्या ध्येयांशी अथवा इच्छेशी काहीही संबंध नसलेली व्यक्ती असो—आणि त्यांच्याशी गुंतल्याने त्या क्षणी तुम्हाला कसे वाटते याव्यतिरिक्त काहीही बदलत नाही. म्हणून आपल्या लढाया निवडा आणि बाकी सर्व बाबतीत वाद घालू नका; फक्त आपली इच्छा पुढे रेटत राहा, आणि कोणी तुमच्या मार्गात उभे राहिले तर शब्दांनी तुम्हाला थांबवण्याचा त्यांना प्रयत्न करू द्या—शब्द कितीही स्वस्त असले तरी.

तुम्ही तो प्रयत्न कोणासाठी खर्च करता, हा फरक आहे. तुमच्या ध्येयांसाठी किंवा इच्छेसाठी जे लोक खरोखर महत्त्वाचे आहेत, त्यांच्याशी तुम्ही वाद घालता, त्यांना प्रेरणा देता, त्यांना तुमच्याशी सहमत करण्यासाठी, तुमच्यापासून घाबरवण्यासाठी किंवा तुमच्यावर प्रेम करायला लावण्यासाठी जे काही करावे लागेल ते करता—जोपर्यंत त्यामुळे ते तुमच्या मार्गावर येतात. इतर कोणालाही या प्रयत्नातील काहीही मिळत नाही, आणि बहुतेक लोकसंख्येला तुम्ही जे करत आहात ते आवडणार नाही; पण त्यामुळे ते थांबणार नाही, कारण कोणत्याही परिस्थितीत त्यांच्यावर त्याचा परिणाम होतो. सत्तेतील आणखी एक मूलभूत घटक म्हणजे केवळ संसाधने किंवा संबंध नव्हे, तर इतरांना प्रेरणा देण्याची क्षमता. याचा विचार करताना मला मिस्टर रोबोटमधील फिलिप प्राइसचे वाक्य आठवते: “तुम्ही एखादा अजेंडा बळजबरीने लादू शकत नाही… तुम्हाला तो प्रेरित करावा लागतो.”

लोक संसाधन म्हणून जितके शक्तिशाली आहेत, तितकीच त्यांच्याकडे स्वतंत्र इच्छाशक्तीही आहे. त्यांच्या मनात सुखसोयी, स्वातंत्र्य, अर्थ किंवा या तिन्हींच्या काही संयोगाची आंतरिक इच्छा असते. केवळ बळाचा वापर करून तुमचा अजेंडा त्यांच्यावर लादण्यावर तुम्ही अवलंबून राहू शकत नाही. त्यांना प्रेरणा देणे अधिक प्रभावी असते. आधीपासून सत्ता असलेल्या लोकांना हलवण्याचा आणि त्यांच्यामार्फत त्यांच्या अनुयायांना व संसाधनांना हलवण्याचा प्रयत्न करत असताना हे विशेषतः खरे ठरते. इथे तत्त्वज्ञान, धर्म आणि अर्थाच्या मोठ्या प्रणाली पुन्हा चित्रात येतात. जर तुम्ही तुमची इच्छा, तुमचा संदेश, तुमचे ध्येय, तुमचा उद्देश इतरांपर्यंत पोहोचवू शकलात; जर त्यांच्याकडे अर्थ उरला नसताना तुम्ही त्यांना अर्थ देऊ शकलात आणि तुमच्या मागे येण्यासाठी त्यांना प्रेरित करू शकलात, तर केवळ भीती कधीही देऊ शकली असती त्यापेक्षा या संसाधनावर तुमचे कितीतरी अधिक नियंत्रण असेल.

हा उद्देश किंवा ध्येय मनमानी निवडलेले नसते. ते व्यक्ती म्हणून तुमच्याशी थेट जोडलेले असते आणि तुमच्या अनुभवांनी, शिक्षणाने तसेच शिकत असताना जुळवून घेण्याच्या तुमच्या तयारीने घडवलेले असते. सर्व मानवांकडे स्वतंत्र इच्छाशक्ती असल्यामुळे, तुम्ही जगावर लादत असलेली इच्छा ही प्रत्यक्षात तुम्ही जे काही सहन केले आणि अभ्यासले त्यांचे संश्लेषण असते. तुमचे ध्येय म्हणजे तुमच्या स्वतःच्या उत्क्रांतीचे अंतिम उत्पादन असते. संदेशाला सामर्थ्यवान बनवणारी गोष्ट हीच आहे: तो केवळ एक अजेंडा नसतो, तर तुमच्या स्वतःच्या कृती आणि ज्ञानातून तुम्ही घडवलेले जगलेले सत्य असते.

अनेक लोकांसाठी, यापैकी काहीही व्यावहारिक अर्थाने खरे वाटणार नाही. बहुतेकांना सत्तेची किंवा राजांच्या खेळाची पर्वा नसते. पण तुम्ही तो खेळ खेळत असाल किंवा नसाल, तो खेळ खेळणाऱ्या लोकांचा तुमच्यावर परिणाम होतच असतो. तुम्ही न खेळण्याची निवड करू शकता. तुम्ही प्रवाहाबरोबर वाहत शांत जीवन जगू शकता. पण तरीही तुम्ही प्रवाहाच्या आतच असता. महत्त्वाकांक्षी लोक ज्या संसाधनांसाठी लढतात त्यांपैकी एक तुम्हीही असता. नेपोलियनसारखी व्यक्ती जेव्हा समोर येते, तेव्हा तिची इच्छा तुमच्या सभोवतालचे संपूर्ण दृश्यच बदलून टाकते. तुमच्या पर्यावरणाला फाडून जाणाऱ्या वादळाप्रमाणे, तुम्ही त्यासाठी स्वतःला सावरू शकता आणि ते मागे सोडून गेलेल्या जखमांसह जगू शकता—एवढेच.

मग सत्ता म्हणजे काय?

अस्तित्वाच्या संपूर्णतेत निष्क्रिय निरीक्षक न राहण्याची क्षमता. ती केवळ संपत्ती नाही आणि अब्जावधी लोकांवर नियंत्रण ठेवणे एवढीच नाही. ती प्रभावाची एक साखळी आहे. तुमची महत्त्वाकांक्षा जगावर राज्य करण्याची असो किंवा त्यातील तुमच्या स्वतःच्या छोट्याशा कोपऱ्याचे रक्षण करण्याची असो, तुमची इच्छा त्यावर उमटवण्यासाठी तुम्हाला पुरेशी सत्ता हवी. ती नसल्यास, जे लोक सत्ता वापरतात त्यांच्याकडून स्वतःला आकार मिळण्याची वाट पाहत बसण्याखेरीज तुमच्याकडे काही उरत नाही.